07.03.2026

Türkiye diasporasında Kafkasya kökenli öğrenciler tarafından düzenlenen ve sonuçları yayımlanan “Kafkasyalı Öğrenciler Ortak Akıl Çalıştayı”, genç kuşakların kimlik meselesine dair düşünsel yönelimlerini ortaya koyması bakımından dikkat çekici bir girişimdir. İstanbul’da gerçekleştirilen çalıştaya 18–28 yaş aralığında toplam 35 öğrenci katılmış; katılımcılar Türkiye’nin yanı sıra Adigey, Çeçenistan, Dağıstan ve Kabardey-Balkar Cumhuriyeti gibi anavatan bölgelerinden gelen gençlerden oluşmuştur. Farklı üniversitelerden 10 farklı Kafkas halkına mensup öğrencinin bir araya gelmesi, diasporada ortak meselelerin tartışılmasına imkân veren önemli bir düşünsel zemin ortaya koymuştur.

Çalıştay kapsamında yürütülen “Kafkasyalı – Çerkes Kimliğinin İnşası” başlıklı grup çalışmasında “Kafkasyalı” kimliği, tekil bir üst kimlikten ziyade “farklı etnik unsurları ortak noktada toplayan” çok katmanlı bir yapı olarak değerlendirilmiştir. Bu yaklaşım, etnik kimliklerin varlığını inkâr etmeksizin onları kapsayan daha geniş bir siyasal aidiyet çerçevesi kurma arayışını yansıtması bakımından toplumsal gelecek adına umut verici bir perspektif ortaya koymaktadır.

Bununla birlikte çalıştay raporunda “Kafkasyalılık” açısından en güçlü bağın “ortak hafıza” olduğu vurgulanmış ve özellikle Rus-Kafkas savaşları gibi tarihsel travmaların tüm Kafkasya halklarını bir araya getiren temel referans noktası olduğu ifade edilmiştir. Kuşkusuz bu tespit tarihsel gerçekliğin önemli bir boyutuna işaret etmektedir. Ancak “Kafkasyalı” siyasal kimliğinin ortaya çıkışı ve gelişimi yalnızca ortak travmaların yarattığı bir hafıza alanı ile yetinmeyecek kadar daha geniş bir tarihsel ve siyasal bağlama sahiptir.

Çalıştay raporunda ayrıca, Kafkasya halklarının birlikteliğinin önündeki en büyük engelin tarihsel ve güncel siyasal politikalar ile içsel farklılıklar olduğu tespit edilmiş; buna karşılık bu çeşitliliğin bir zenginlik olduğu ve birliğin temelinin “geçmişin acılarında değil, geleceğe dair ortak bir umutta” yattığı yönünde güçlü bir görüş birliği oluştuğu ifade edilmiştir.

Toplumsal geleceğe dair umut vadeden bu yaklaşım, Kafkasyalı kimliğinin yalnızca ortak acılar etrafında şekillenen bir hafıza alanına indirgenemeyeceğini, aynı zamanda ortak bir gelecek tasavvuru üreten siyasal bir aidiyet formu olarak düşünülmesi gerektiğini göstermektedir. Nitekim 20. yüzyılın başlarında bu yönüyle belirginleşen “Kafkasyalılık” anlayışı, kurumsal pratikleri, diaspora örgütlenmeleri ve çeşitli tarihsel dönemlerde ortaya çıkan siyasal-kurumsal girişimler aracılığıyla yalnızca tarihsel bir dayanışma söylemi olarak değil, daha ziyade ortak bir siyasal gelecek fikrini kurumsallaştırma çabası olarak somutlaşmıştır.   

Bu makale, genç kuşakların ortaya koyduğu bu umut verici yaklaşımı dikkate alarak, çalıştayda grup çalışmasına da konu başlığı olan “Kafkasyalı” üst siyasal kimliğine dair tarihsel referans eksikliğini gidermek; hem bu çalıştaya hem de genel manada bu tür tartışmalara mütevazı bir katkı sunmak amacıyla kaleme alınmıştır.

Giriş - Kimlik Meselesi ve Üst Aidiyet Tartışmaları

Kimlik tanımı meselesinde toplumumuz düzeyinde yeknesak ve kolektif bir talebin varlığından söz etmek güçtür. Zira kimlik, normatif olarak dayatılabilecek bir kategori değil; öznenin tarihsel, kültürel ve siyasal konumlanışı içinde şekillenen çok katmanlı bir aidiyet alanıdır. Bu çerçevede Çerkes, Abaza, Çeçen, Oset vb. etnik kimlikler ve bunlara bağlı aidiyet biçimleri, tarihsel sürekliliğe sahip meşru toplumsal gerçekliklerdir. Bu kimliklerin varlığını tartışma konusu yapmak ne analitik açıdan anlamlıdır ne de toplumsal karşılığı olan bir tutumdur. Tartışılması gereken husus, söz konusu etnik kimliklerin ayrıştırıcı bir söylem aracına dönüştürülmesi ve “siz-biz”, “sen-ben” karşıtlıkları üzerinden yapay ayrımlar üretilerek müşterek siyasal ve toplumsal zeminlerin önünde engelleyici bir unsur olarak konumlandırılmasıdır.

Eğer bölge halkları ve diaspora açısından bir “ortak kimlik” ihtiyacından söz edilecekse, bunun gündelik retorik ya da bireysel yaklaşımlar üzerinden değil; tarihsel, siyasal ve kültürel pratiklerin oluşturduğu yapısal bağlam içinde değerlendirilmesi gerekir. Nitekim böyle bir üst aidiyet tasavvuru, dışsal bir kurgu ya da yeni bir icada da ihtiyaç duymamaktadır. Ortak tarihsel deneyimlerin ve müşterek siyasal mücadelelerin ürettiği birikim içinde zaten mevcut olan bir kimlik formasyonuna işaret etmektedir. Bu bağlamda “Kafkasyalı” (makale boyunca Kuzey Kafkasya halklarını ifade edecek şekilde kullanılmaktadır) kimliği, yüz yılı aşkın süredir kolektif hafızada yer etmiş, tarihsel olarak teşekkül etmiş bir siyasal-toplumsal perspektiftir.

Her şeyden önce şu gerçeği vurgulamakta fayda var; “Kafkasyalı” kavramı etno-kültürel bir kimlik vurgusu değil, üst siyasal aidiyet formunu ifade eden bir “politik kimlik” kategorisidir.

Dolayısıyla homojenlik iddiası taşımamakta; aksine, farklı etnik aidiyetleri dışlamayan; onları daha kapsayıcı, üst bir siyasal çerçeve içinde bir arada tanımlayan bir “politik kimlik” kategorisi olarak anlam kazanmaktadır. Bu yönüyle kavram, alt etnik kimliklerin alternatifi değil; ortak siyasal idealler ve anavatanın geleceğine ilişkin müşterek tasavvurlar etrafında şekillenen üst bir aidiyet düzeyini ve ilerleyen satırlarda değineceğimiz somut yapılanmalardan da anlaşılacağı üzere yüksek bir politik bilinci ifade etmektedir. Bu açıdan tüm Kafkasyalılar için geçmişten günümüze alternatifi olmayan tek ortak "politik kimlik" tasavvurudur.

Kafkasya Kavramının Coğrafya Ötesinde Anlamı

“Kafkasya”yı salt coğrafi bir terim olarak tanımlayanların gözden kaçırdığı esas husus, kavramın tarihsel, sembolik ve kimlik kurucu boyutlarıyla, manevi muhtevasını yeterince hesaba katmama yanılgısıdır. Kafkasya, salt bir mekânsal referans değil; kolektif hafızanın inşa edildiği ve yeniden üretildiği, ortak tarihsel deneyimlerin anlamlandırıldığı bir hafıza mekanı, bir hayat sahasıdır. Bu yönüyle kavram, belirli bir fiziki alanı işaret etmekten ziyade, paylaşılan geçmiş anlatıları, müşterek travmalar ve hepsinden önemlisi ortak gelecek tasavvurları etrafında şekillenen bir “siyasal-kültürel topluluk”  fikrini de içerir.

Hazar’dan Karadeniz’e uzanan bu havza, savaşlar, soykırım ve sürgünlerle şekillenen ortak travmaların ardından tarihsel süreç içinde oluşmuş siyasi yönelimlerin, demografik handikapların, ekonomik ağların, kültürel etkileşimlerin ve gelecek perspektiflerinin kesişiminde şekillenen çok katmanlı bir aidiyet alanıdır. Dolayısıyla “Kafkasya” imgesi, yalnızca coğrafi bir bütünlüğe değil; sembolik, tarihsel ve normatif düzlemlerde inşa edilmiş bir kimlik formasyonuna işaret etmektedir.

Nitekim tarihçiler ve sosyal bilimciler tarafından kaleme alınan birçok çalışmada Kafkasya kavramı yalnızca belirli bir coğrafi alanı ifade eden bir terim olarak sınırlandırılmamış; aksine imparatorlukların, kültürlerin ve dinlerin kesiştiği bir tarihsel kavşak olmasının ötesinde, “çok katmanlı bir etno-kültürel sistemin geliştiği ve ortak tarihsel deneyimlerin şekillendirdiği bir bölgesel kimlik alanı” olarak tanımlanmaktadır.

Bu yönüyle “Kafkasya”, yalnızca bir coğrafyayı değil, aynı zamanda bu coğrafyada şekillenen ortak tarihsel hafızayı ve siyasal aidiyet arayışlarını da ifade eden bir kavramsal çerçeve sunmaktadır.

“Kafkasyalılık” Düşüncesi - Kafkasyalı Politik Kimliğinin Oluşumu

Aslında tam manasıyla 20. yüzyılın başlarında belirginleşen “Kafkasyalılık” anlayışı, tarihsel bağlamı itibarıyla büyük ölçüde Rus emperyal ve sömürgeci yayılmacılığına karşı gelişen siyasal ve düşünsel bir yönelim olarak ortaya çıkmış ve bu çerçevede kavramsallaşmıştır. Ancak bu yönelim yalnızca karşıtlık temelinde şekillenmiş bir reaksiyon değil; bölgedeki farklı dini, dilsel ve kültürel toplulukları kapsayan üst bir aidiyet formu üretme çabasının da ifadesidir. Bu anlamda “Kafkasyalılık”, etno-kültürel çeşitliliği dışlamayan, aksine onu müşterek tarihsel deneyim ve kolektif kader bilinci etrafında yeniden tanımlayan bir üst kimlik inşa sürecini temsil etmektedir.

Bununla birlikte “Kafkasyalılık” anlayışı ile onunla eş zamanlı gelişen “Kafkasyalı” politik kimliğinin şekillenmesini yalnızca Rus emperyal yayılmacılığına karşı gelişen bir siyasal reaksiyonla açıklamak eksik kalacaktır. Zira bu kimliğin toplumsal zemini, modern dönemde ortaya çıkan bir “ortak siyasal gelecek kurgusundan” çok daha eski tarihsel ortaklaşmalara dayanmaktadır. Kuzey Kafkasya halkları tarihsel süreç boyunca birbirlerinden bütünüyle kopuk topluluklar olarak yaşamamış; aksine uzun yüzyıllar boyunca süren komşuluk ilişkileri, karşılıklı etkileşimler, akrabalık bağları ve kültürel alışverişler aracılığıyla güçlü bir etno-kültürel yakınlaşma alanı oluşturmuşlardır. Bu süreçte ortaya çıkan kültürel benzeşme ve sosyal uyum, destanlardan, atalık (p'ur) ve abreklik müessesesi gibi geleneksel kurumlara, müzikten mutfağa, kıyafetten gündelik yaşam alışkanlıklarına kadar birçok alanda “öteki”nden ayrışan ortak bir kültürel zemin ve müşterek tarihsel deneyim alanı meydana getirmiştir. Zamanla yaşanan ortak tarihsel travmalar, kolektif savunma refleksleri ve kader ortaklığı bilinci de bu zemini daha da güçlendirmiş; böylece mevcut kültürel ortaklaşma giderek siyasal bir boyuta evrilmiştir.

Bu bağlamda “Kafkasyalılık” düşüncesi, yalnızca entelektüel bir kimlik söylemi değil; uzun tarihsel süreç içinde oluşmuş kültürel yakınlaşmanın ve ortak kader bilincinin siyasal düzlemde ifade bulmasıyla şekillenen Kafkasyalı politik kimliğinin düşünsel temelini oluşturmuştur. Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti ve ardılı siyasal oluşumlar da bu tarihsel ve kültürel ortaklaşmanın siyasal tezahürleri olarak ortaya çıkmıştır.

Bu düşünsel ve tarihsel zemin, 1917 yılında toplanan Terekkale Kurultayı’na Reşidhan Kaplan tarafından sunulan “Dağlılar Birliği Projesi” raporuna da açık biçimde yansımıştır. Söz konusu raporda yer alan şu satırlar, Kafkasyalı halklar arasında tarihsel olarak var olan kültürel yakınlaşmanın ve ortak yaşam koşullarının, siyasal birlik fikrinin doğuşuna kendiliğinden zemin hazırladığını göstermektedir:

“...Olaylar bizi hazırlıksız yakaladı. Hazırlıklı da değildik, örgütlü de. Bununla birlikte bu örgütsüzlük esinlenmelerimizi engelleyemezdi. ... Birlik düşüncesi zaten kendiliğinden ortaya çıkmıştı. ... Bizler işimizi zorlaştıran etkenin, yani çeşitli diller konuşmakta oluşumuzun farkında olmakla birlikte, genel özelliklerimizden, ekonomik yaşam koşullarımız ve geleneklerimizin aynı oluşundan yararlanmalıyız. Tüm bunlar bizlere birleşme arzumuzu gerçekleştirme imkânı sağladı...”

“Kafkasyalı” Politik Kimliğinin Kurumsallaşma Adımları

Bu tarihsel ve düşünsel arka planın siyasal düzlemde somut karşılık kazanması, 1918 yılında Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin (Kuzey Kafkasya Dağlıları Birliği Cumhuriyeti) kurulmasıyla birlikte mümkün olmuştur. Böylece “Kafkasyalılık” anlayışı yalnızca düşünsel bir kimlik tasavvuru olarak kalmamış; terminolojik ve siyasal düzlemde kurumsal bir hüviyet kazanarak somut bir siyasal proje niteliği edinmiştir. Bu gelişme, Kafkasyalı politik kimliğinin modern dönemde örgütlü ve kurumsal bir siyasal yapı içinde ifade bulduğunu göstermesi bakımından özel bir önem taşımaktadır.

Dolayısıyla Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin kuruluşu, “Kafkasyalılık” fikrinin anti-emperyalist bir siyasal özne üretme çabasının kurumsal düzlemdeki en belirgin tarihsel tezahürü olarak değerlendirilmelidir. Bu yönüyle Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti, yalnızca kısa ömürlü bir siyasal oluşum olarak değil; farklı etnik toplulukları ortak bir siyasal çerçeve içinde bir araya getirmeyi hedefleyen çok-etnili bir siyasal topluluk projesinin tarihsel ifadesi olarak da anlam kazanmaktadır.

Bu siyasal anlayışın kurumsal zemini ise, Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin kuruluşuna giden süreçte 1917 yılında Andi ve Terekkale’de toplanan I. ve II. Halk Kongrelerinde alınan kararlarla ortaya konulmuştur. Söz konusu kongrelerde kabul edilen sonuç bildirgesinin ilk iki maddesine yansıyan bu anlayış, açık biçimde şu ifadelerle somutlaştırılmıştır:

1. Kuzey Kafkasya ve Dağıstan halkları politik bir birlik oluştururlar.
2. Bu birlik dahilinde tüm milletler tam bir otonomiye (özerkliğe) sahiptir.

Bu kararlar, farklı etnik toplulukları kapsayan siyasal birlik fikrinin yalnızca teorik bir tasavvur değil, kurumsal ve siyasal bir hedef olarak formüle edildiğini göstermesi bakımından önem taşımaktadır. Aynı zamanda Kafkasyalı halklar arasındaki tarihsel ve kültürel ortaklaşmanın siyasal birlik fikrine dönüşmesinin ilk açık anayasal ifadesini ortaya koymaktadır. Bu çerçevede Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin kuruluşu, Andi ve Terekkale kongrelerinde şekillenen bu siyasal birlik anlayışının devlet düzeyinde somutlaşmış tarihsel devamı olarak değerlendirilmelidir.

Diaspora Alanında Kafkasyalılık ve Siyasal Süreklilik

Eş zamanlı ve benzer bir bilinçlenme diaspora bağlamında da süregelmiştir. Osmanlı döneminde “Çerkes” tanımının kullanımının henüz fiilen yasaklanmadığı bir ortamda, Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti’nin (1908) ardılı olarak kurulan Kafkasya İstiklal Komitesi (1915), Türkiye’deki Kuzey Kafkasya Siyasi Göçmenleri Komitesi (1916), Şimali Kafkasya Cemiyeti (1918) ve Kafkas Teali Cemiyeti (1920) gibi yapılanmaların adlandırmaları, etnik sınırları aşan üst bir siyasal aidiyet tasavvurunun bilinçli biçimde tercih edildiğini göstermektedir. Bu tercihler, kavramın rastlantısal değil, belirli bir politik yönelimin ürünü olduğunu ortaya koymaktadır.

Zamanla bu politik kimlik, ortak tarihsel deneyimler, geleneksel bağlar, akrabalık ilişkileri ve kültürel etkileşimler üzerinden sosyo-kültürel bir boyut da kazanmış; “Kafkas kültürü” kavramsallaştırması bu bütünlük içerisinde anlam bulmuştur. Böylece “Kafkasyalılık”, yalnızca siyasal bir proje değil, aynı zamanda paylaşılan tarihsel hafızanın ve kültürel sürekliliğin taşıyıcısı olan çok katmanlı bir kimlik formasyonuna dönüşmüştür.

Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin yıkılmasının ardından Avrupa başkentlerine dağılmak zorunda kalan kurucu kadroların 1926 yılında Varşova’da kurduğu Kafkasya Dağlıları Halk Partisi (KDHP), söz konusu tarihsel sürekliliğin diasporik bağlamda yeniden üretilmesine yönelik kurumsal girişimlerden biridir. Farklı Kuzey Kafkasya halklarının temsilcilerini bünyesinde barındıran bu yapı, etnik sınırları aşan bir siyasal aidiyet fikrinin sürgün koşullarında dahi muhafaza edilmeye çalışıldığını göstermesi açısından önemli bir olgudur.

Nitekim parti, Mart 1927’de yayımladığı bildiride siyasal hedefini açık biçimde ortaya koymuş; cumhuriyet anayasasının da şekillendiği Andi Kurultayı kararları doğrultusunda Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin kantonal bir siyasal yapılanma temelinde yeniden tesis edilmesini amaçladığını ilan etmiştir. Bu yönüyle KDHP, yalnızca diasporik bir örgütlenme değil, aynı zamanda Kuzey Kafkasya’da çok-etnili bir siyasal topluluk fikrinin sürekliliğini temsil eden tarihsel bir kurumsallaşma girişimi olarak anlam kazanmaktadır.

Bu kimliğin yakın dönem pratiğinde öne çıkan bir diğer kurumsal örneği de, 1989 yılında anavatanda kurulan Kafkas Halkları Konfederasyonu (KHK)’dur. Söz konusu yapı, farklı etnik toplulukları kapsayan üst bir siyasal çerçeve oluşturma yönündeki tarihsel eğilimin çağdaş dönemdeki kurumsal tezahürlerinden biridir.

Nitekim çok-etnili bir temelde oluşturulan bu yapı da, türdeşleri gibi kendi siyasal meşruiyetini yine aynı tarihsel süreklilik fikri üzerinden temellendirmiş; Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin kuruluşuna giden süreçte 1917 yılında Andi ve Terekkale’de toplanan I. ve II. Halk Kongrelerine açık biçimde atıf yaparak kendisini bu tarihsel siyasal çizginin devamı niteliğinde III. Kongre olarak ilan etmiştir.

Tüm bu somut yapılanmalar, Kafkasya’da siyasal hareketlerin yalnızca belirli tarihsel konjonktürlerin ürünü olan geçici girişimler değil, aksine kolektif hafızaya dayanan bir siyasal süreklilik bilinci içinde şekillendiğini göstermektedir. Nitekim farklı dönemlerde Kafkasya’nın siyasal özgürlüğü hedefiyle ortaya çıkan hareketlerin büyük bir kısmı, mücadelelerini önceki tarihsel deneyimlere referans vererek meşrulaştırmış ve kendilerini bu tarihsel silsilenin devamı olarak konumlandırmıştır.

Siyasal mücadelelerde tarihsel devamlılık vurgusu, yalnızca kolektif hafızanın korunmasına hizmet etmekle kalmamakta; aynı zamanda uluslararası düzeyde meşruiyet ve haklılık iddiasını güçlendiren önemli bir siyasal referans çerçevesi de oluşturmaktadır.

Bahsi geçen tüm bu oluşumlar, “Kafkasyalı” politik kimliğinin yalnızca düşünsel bir inşa olmadığını; belirli siyasal hedefler doğrultusunda somutlaşan ve örgütlenen bir “kolektif bilinç” biçimi olarak tezahür ettiğini göstermektedir.

Sovyet Dönemi ve Kimliğin Parçalanması - Kimliğin Yeniden Canlanması

Öte yandan, son yüzyıl boyunca Rusya açısından “Kafkasyalılık” kavramının yalnızca coğrafi ya da kültürel bir ifade olarak değil, potansiyel bir siyasal bütünlük iddiası olarak algılandığı da açıktır. Bu bağlamda, Sovyetler Birliği’nin kuruluş sürecinde bölge halklarının idari ve siyasal düzenlemeler yoluyla birbirinden ayrıştırılması, etno-bölgesel mühendislik stratejisinin bir parçası olarak değerlendirilmelidir. Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin işgal edilerek ortadan kaldırılmasının ardından Adıge halkının dahi “Çerkes”, “Adıge”, “Kabardey” ve “Şapsığ” gibi farklı adlandırmalar altında ayrı yönetim birimlerine dağıtılmasının, alt-üst farketmeksizin tüm siyasal aidiyet formlarının kurumsal zeminini yok etmeye yönelik yapısal bir müdahale niteliği taşıdığı unutulmamalıdır. 

Ancak söz konusu politikalar, Kafkasya halkları arasında tarihsel olarak şekillenmiş ortak siyasal aidiyet fikrini bütünüyle ortadan kaldırmaya yetmemiştir. Bu üst kimlik tasavvuru, özellikle Sovyet sisteminin çözülme sürecine girdiği dönemde yeniden görünür hale gelmiştir.

Nitekim yukarıda da örneğine değinildiği üzere, Sovyetler Birliği’nin çözülme sürecinin hızlandığı 1989 yılında kurulan Kafkas Halkları Konfederasyonu, Sovyet döneminde idari ve siyasal düzenlemeler yoluyla fiziksel olarak parçalanmış olan Kafkasya toplumlarının, tarihsel olarak varlığını sürdüren ortak siyasal aidiyet fikrini yeniden canlandırma girişimi olarak değerlendirilmelidir. Bu yapı, farklı etnik toplulukları kapsayan bir siyasal birlik arayışını gündeme getirmesi bakımından, 21. yüzyılın eşiğinde “Kafkasyalılık” üst politik kimliğinin kurumsal düzlemde yeniden ifade edilmesine yönelik önemli bir teşebbüs niteliği taşımaktadır.

Dolayısıyla Kafkas Halkları Konfederasyonu’nun ortaya çıkışı, Sovyet döneminde yetmiş yıl boyunca uygulanan etno-bölgesel parçalama politikalarına rağmen kolektif hafızada varlığını koruyan siyasal birlik tasavvurunun bütünüyle ortadan kaldırılamadığını göstermesi bakımından da dikkat çekicidir. Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nden günümüze uzanan tarihsel siyasal sürekliliğin bir tezahürü olan bu girişim, “Kuzey Kafkasyalılık” düşüncesinin yalnızca tarihsel bir hatıra değil, aynı zamanda belirli dönemlerde yeniden kurumsallaşma potansiyeline sahip bir siyasal kimlik formasyonu olduğunu ortaya koyması açısından yakın dönemin en önemli referans noktasıdır.

Anavatanı ve diasporasıyla Kuzey Kafkasya tarihinin en önemli siyasal yapılanmaları olarak bu kurumların tamamı, sömürgeleştirilmiş Kuzey Kafkasya’nın bağımsızlığını temel bir siyasal ideal olarak benimsemiş; etnik, dilsel ve dini farklılıkları aşan kapsayıcı bir perspektifle Kuzey Kafkasyalı halkların bütünleşme, devletleşme ve milletleşme süreçlerinin tarihsel taşıyıcıları olarak işlev görmüştür.

Sovyet Sonrası Siyasal Müdahaleler, Kimlik Kırılmaları

Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından 1990’lı yılların başından itibaren yeniden görünür hale gelen “Kafkasyalılık” anlayışının barındırdığı siyasal potansiyelin etkisizleştirilmesi yönünde Rusya’nın çeşitli müdahale mekanizmalarını devreye aldığı, yeterli zeka göstergelerine sahip herkesin malumudur.

Özellikle son 25-30 yılda devreye alınan sistematik müdahaleler, diaspora alanına kadar uzanan yönlendirmeler ve iç ayrışmaları tetikleyen mekanizmalar aracılığıyla, KHK’nın kuruluşuyla yeniden yükselişe geçen “Kafkasyalılık” anlayışı ve "Kafkasyalı" politik kimliğinin bir kez daha zayıflatılması ve yok edilmesi hedeflenmiş ve bu kısmen de olsa başarılmıştır. Bunda en büyük etken, Kafkasyalı kimliğinde ortaklaşan halkların en temel handikapı olan etnik kibir ve dar bölgecilik refleksinin kolaylıkla manipüle edilebilir olmasıdır. Üst siyasal aidiyet fikrinin kırılganlığı, yalnızca dışsal müdahalelerle değil, içsel parçalanmalarla da ilişkilidir. Bu durum, kimlik inşasının sürekliliğinin yalnızca tarihsel mirasa değil, bilinçli siyasal tercihlere de bağlı olduğunu göstermektedir.

Tam da bu nedenle, etkileri toplumsal dokuda ve özellikle yeni nesilde derin biçimde hissedilen bu müdahaleler karşısında kolektif tavrın korunması ve sürdürülebilirliği, halklar arasında karşılıklı güven ilişkilerinin güçlendirilmesine ve dayanışma ağlarının kurumsallaştırılmasına bağlıdır. Başka bir ifadeyle, üst siyasal aidiyetin devamlılığı, parçalanma dinamiklerini aşabilecek düzeyde bilinçli ve örgütlü bir toplumsal dayanışma pratiğini gerektirmektedir.

Bu bağlamda, “Kafkasyalı” kimliğinin benimsenmesi ya da reddedilmesi bireysel düzeyde bir tercihtir. Ancak bireysel tercihler, kavramın tarihsel oluşumunu, sosyo-kültürel içeriğini, siyasal kapsayıcılık niteliğini ve hepsinden önemlisi tarihsel-toplumsal inşa gerçekliğini ortadan kaldırmamaktadır. Nitekim bu politik kimlik, örnekleri sıralanan tüm kurumsal pratiklerinden de açıkça anlaşılacağı gibi etnik aidiyetlerin alternatifi değil; onları dışlamadan üst bir siyasal çerçevede birlikte düşünen bir aidiyet düzeyidir.

Dolayısıyla özellikle diasporada “Kafkasyalı” kimliğini mevcut etnik kimliklerin asimilasyonu olarak yorumlayan sığ yaklaşım, kavramın tarihsel bağlamını ve kuramsal niteliğini göz ardı etmekle kalmayıp, pratikte ortaklaşma fikrini kökten reddeden bir tutuma işaret etmektedir. Bu yaklaşım ile üst siyasal birlik fikrini savunan kapsayıcı perspektif arasında kuramsal bir uzlaşma zemini bulunmamaktadır. Buna karşılık, sahada birlikte hareket eden, projeler üreten ve ortak faaliyetlerde bir araya gelen geniş kesimler açısından pratikte ne bir ortak kimlik sorunu ne de bir ortaklaşma sorunu söz konusudur.

Umutlu Gelecek Perspektifi

Sonuç olarak, Kafkasya halklarının varlığı ve geleceğine ilişkin umut vadeden bir perspektif ortaya konulacaksa, bu mesele yalnızca kültürel sürekliliğin korunmasına indirgenerek ele alınamaz. Tarihsel tecrübeler, varoluşun hem diasporada hem de Kuzey Kafkasya’da sadece kültürel çözümlemelerle söz konusu olamayacağını, topyekün bir mücadelenin gerekli tüm vasıtalarla desteklenmesi ve yürütülmesi gerektiğini net biçimde ortaya koymaktadır.

Kimlik meselesi, özellikle diaspora bağlamında, hem etnik-kültürel aidiyetlerin muhafazasını hem de bu aidiyetleri kapsayan daha geniş bir siyasal çerçeve içinde düşünülmesini gerekli kılmaktadır. Başka bir ifadeyle, kültürel kimliğin korunması ile üst siyasal aidiyetin tanımlanması birbirinden bağımsız süreçler değil; aksine birbirini tamamlayan ve güçlendiren iki temel boyut olmak zorundadır.

Bahsettiğimiz tarihsel deneyimler, Kuzey Kafkasya halklarının farklı etnik, dilsel ve kültürel kimliklerini korurken aynı zamanda ortak bir siyasal kader fikri etrafında birleşebildiklerini göstermektedir. 1917 Halk Kongreleri, Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin kuruluşu, diaspora örgütlenmeleri ve daha yakın dönemde ortaya çıkan siyasal girişimler, bu üst siyasal aidiyet anlayışının farklı dönemlerde yeniden üretilebildiğinin somut örnekleridir.

Bu bağlamda “Kafkasyalılık”, alt etnik kimliklerin yerine ikame edilen bir kategori değil; onları dışlamadan ve ortadan kaldırmadan daha geniş bir siyasal çerçeve içinde birlikte düşünen kapsayıcı bir üst aidiyet düzeyini ifade etmektedir. Daha açık bir ifadeyle bu kimlik, etnik çeşitliliği ortadan kaldırmayı hedefleyen bir homojenlik projesi değil; farklılıkların varlığını kabul eden ve onları ortak tarihsel deneyim ile gelecek perspektifi etrafında birleştiren çok-etnili bir siyasal kimlik anlayışını temsil etmektedir.

Dolayısıyla günümüzde “Kafkasyalılık” kavramının yeniden değerlendirilmesi, yalnızca tarihsel bir hatıranın hatırlanması anlamına gelmemektedir. Bu kavram aynı zamanda Kuzey Kafkasya halklarının kolektif hafızasında yer etmiş siyasal birlik fikrinin çağdaş koşullarda yeniden düşünülmesi ve yeniden tanımlanması için de önemli bir referans çerçevesi sunmaktadır.

Tüm bu değerlendirmeler neticesinde “Kafkasyalı” politik kimliği, yalnızca tarihsel bir mirasın hatırası değil; ortak siyasi tarihimizin ürettiği deneyimlerin ve ortak gelecek tasavvurunun ifadesi olan kapsayıcı bir üst siyasal aidiyet olarak ele alınmalı ve bu güçlü yönü sebebiyle mutlaka ve ısrarla sahiplenilmelidir. Dolayısıyla ihtiyaç duyulan şey kültürel kodlarımızda, tarihsel tecrübemizde ve kolektif hafızamızda zaten mevcut olan ortak siyasal anlam dünyasını yeniden hatırlamak ve onu çağın şartları içinde yeniden yorumlamaktır.

Özellikle son çeyrek yüzyılda Rusya merkezli devreye sokulan sistematik müdahaleler, iç ayrışmaları tetikleyen mekanizmalar aracılığıyla ortaklaşmayı zayıflatmaya ve yok etmeye yönelik girişimler karşısında, toplumun kolektif hafızasını aşındıran ve tarihsel sürekliliği perdeleyen “resmi” anlatılara teslim olmak yerine; tarihimizde, kültürel kodlarımızda ve ortak siyasi mücadelelerimizde yer alan kurucu deneyimleri yeniden hatırlamak, onları toplumsal hafızada hak ettiği yere yerleştirmek ve yeni kuşaklara aktarmak tarihsel bir sorumluluk olarak karşımızda durmaktadır.

Bu bağlamda farklı Kuzey Kafkasya halklarına mensup genç kuşakların ortak çalıştaylar ve benzeri entelektüel platformlar etrafında bir araya gelerek, tüm dış müdahalelere ve bu müdahalelerin etkisiyle şekillenen çeşitli “resmi tarih" anlatılarına rağmen “Kafkasyalı” üst siyasal-kültürel aidiyet fikrine sahip çıkmaları, yalnızca takdire değer bir gelişme değil; aynı zamanda ortak siyasal tarihin ve kolektif hafızanın yeni kuşaklar tarafından yeniden hatırlanıp sahiplenildiğini gösteren ve geleceğe dair umut verici bir tarihsel sürekliliğin varlığını ortaya koyan güçlü bir toplumsal göstergedir.

Zira bir toplumun özgür geleceğe uzanması, yeni ve yabancı kavramlar üretmekten ziyade kendi ortak siyasi tarihini ve kolektif hafızasını hatırlama ve onu bilinçli biçimde sahiplenme iradesiyle mümkündür. 

Nail Sönmez
Etno-kültürel Adıge/Politik Kafkasyalı